Vì sao các hầm chui ngập nước?

Cứ mưa lớn là 'thất thủ'

Những ngày qua, hình ảnh hầm chui nút giao lớn nhất cửa ngõ khu Đông TP.HCM chìm trong biển nước được chia sẻ rộng rãi. Trận mưa xối xả kéo dài trút xuống TP.HCM từ chiều tối 10.9 đã biến hầm chui HC1-02 thuộc dự án nút giao An Phú thành một bể chứa nước khổng lồ. Đoạn ngập sâu kéo dài tới hàng trăm mét, vị trí sâu nhất khoảng nửa mét, nằm giữa hầm, ảnh hưởng cả hai hướng từ đại lộ Mai Chí Thọ lên cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây và ngược lại, khiến rất nhiều phương tiện chết máy.

ẢNH: N A

Tới sáng 11.9, nước vẫn chưa rút hết, buộc lực lượng chức năng phải rào chắn, phong tỏa cả hai hướng lưu thông để đảm bảo an toàn. Sự cố khiến toàn bộ dòng xe từ cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây dồn ngược lên mặt đường tạm, tạo nên khung cảnh hỗn loạn, ùn tắc kéo dài hơn 2 km trên đại lộ Mai Chí Thọ và các trục lộ kết nối. Phải sau gần một ngày xử lý, hầm chui HC1-02 mới có thể khai thác trở lại từ chiều 11.9.

Đại diện Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng các công trình giao thông TP.HCM (Ban Giao thông) lý giải công trình hiện vẫn đang trong giai đoạn khai thác tạm thời. Dự án nút giao An Phú vẫn đang thi công, hệ thống trạm bơm chính vĩnh cửu mới đạt khoảng 80% khối lượng xây lắp, nên việc tiêu thoát nước hoàn toàn phụ thuộc vào hệ thống bơm tạm với công suất chỉ đáp ứng khoảng 70% so với thiết kế. Khu vực nút giao An Phú đồng thời có địa hình thấp hơn một số khu vực xung quanh, khi vũ lượng vượt mốc 120 mm kết hợp với nước mặt từ các công trường xung quanh đổ dồn về, hệ thống bơm tạm lập tức rơi vào tình trạng quá tải cục bộ.

Đây không phải lần đầu tiên công trình trọng điểm này rơi vào tình trạng ứ đọng nước nghiêm trọng dù mới hoàn thiện được khoảng 7 tháng. Ngay thời điểm vừa đưa vào sử dụng (tháng 2.2026), sự cố mất điện đã khiến trạm bơm tại hầm chui này tạm ngưng hoạt động, nước ngầm thẩm thấu chảy ngược, làm ngập lòng hầm khoảng 50 cm.

Trên toàn địa bàn TP.HCM, An Phú không phải là cái tên duy nhất trong danh sách những hầm chui ngập nước. Cũng ở cửa ngõ phía đông TP, ngay khu vực cảng Cát Lái với lượng xe container dày đặc, hầm chui Mỹ Thủy từng nhiều lần trở thành "lòng hồ" sau những trận mưa lớn. Lý do là hạ tầng thoát nước xung quanh bị bùn đất từ xe tải hạng nặng làm tắc nghẽn, kết hợp với đợt triều cường sông Đồng Nai dâng cao làm trạm bơm tại chỗ không kịp đẩy nước ra ngoài, gây ùn tắc giao thông kéo dài nhiều cây số.

Ảnh: N.A

Còn ở cửa ngõ phía nam, cũng là công trình do Ban Giao thông làm chủ đầu tư, hầm chui Nguyễn Văn Linh - Nguyễn Hữu Thọ vừa thông xe nhánh hầm HC2 hồi tháng 10.2024 thì chỉ ít lâu sau, trong các đợt mưa lớn kết hợp triều cường cuối năm 2024 và đầu năm 2025, lòng hầm đã bị đọng nước lênh đênh. Nguyên nhân chính được nêu ra là trạm bơm tự động chưa hoàn thiện đồng bộ, lại thêm áp lực triều cường từ sông Rạch Đần và rạch Ông Lớn dâng cao làm nước rút rất chậm.

Trước đó, hầm chui Tân Tạo trên QL1 (khu vực thuộc Q.Bình Tân cũ) ngày 26.9.2016 từng hứng chịu trận mưa lịch sử khiến nước dâng cao hơn 1 m. Hàng loạt xe tải, xe container và xe 2 bánh chết máy la liệt bên trong lòng hầm, lực lượng Cảnh sát PCCC và Cứu nạn cứu hộ phải điều nhiều máy bơm công suất lớn đến hút nước, giải cứu hầm sau hơn 10 giờ tê liệt. Tại hầm chui Nguyễn Hữu Cảnh (Q.Bình Thạnh cũ), trận mưa chiều 21.9.2017 làm lòng hầm ngập sâu gần 1 m, khiến giao thông cửa ngõ phía đông bắc TP.HCM "đứng bánh". Sự cố ngập dai dẳng tại đây khiến TP.HCM phải thuê "siêu máy bơm" của Tập đoàn Quang Trung để giải cứu suốt một thời gian dài trước khi hoàn thiện hệ thống cống thoát đấu nối.

'Không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật'

Về tình trạng ngập của các hầm chui, TSKH-KTS Ngô Viết Nam Sơn đặt câu hỏi: "Tại sao cùng một cơn mưa trên cùng một thành phố, hầm Thủ Thiêm không bị ngập còn hầm An Phú lại ngập, trong khi hầm Thủ Thiêm còn sâu hơn? Một vấn đề khác là cơn mưa tối 10.9 dù kéo dài tới tận sáng 11.9 vẫn không phải là lượng mưa lớn nhất, kỷ lục trong vòng 100 năm qua tại TP.HCM".

Ảnh: N.A

Theo ông Ngô Viết Nam Sơn, về nguyên tắc, bất kể dự án, công trình nào khi đưa vào sử dụng phải đánh giá được tất cả những nguy cơ có thể xảy ra gây mất an toàn cho người sử dụng, người dân lưu thông qua hầm. Ở hầm Thủ Thiêm chắc chắn đã có phương án chống ngập, không chỉ ngập do nước mưa mà còn chống ngập do thấm nước sông.

"Vậy hầm An Phú đã có thiết kế để ứng phó một cơn mưa lớn hay chưa? Nếu như chưa đảm bảo được câu chuyện chống ngập thì trước hết Ban quản lý hầm An Phú phải xây dựng hệ thống cảnh báo, để thông báo rằng nếu mưa lớn thì phải đóng hầm, người dân nên đi đường khác...", chuyên gia này đặt vấn đề.

TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, cho rằng tình trạng các hầm chui tại TP.HCM liên tục đối diện nguy cơ ngập sâu khi mưa lớn xuất phát từ cả yếu tố thời tiết và những hạn chế kỹ thuật trong hệ thống thoát nước.

Cụ thể, các trận mưa lớn kéo dài tạo lượng nước dồn xuống hầm cực kỳ nhanh. Khi hệ thống thoát nước bên ngoài quá tải, nước từ mặt đường xung quanh dồn ngược vào hầm, biến hầm chui thành một "bể chứa nước" cưỡng bức. Do đặc thù địa hình thấp, nước trong hầm chui bắt buộc phải dùng máy bơm để đẩy ngược lên hệ thống cống chung. Tuy nhiên, khi mưa quá lớn, công suất máy bơm không thể giải tỏa kịp lưu lượng nước. Đặc biệt, ở một số công trình mới như hầm chui HC1-02 nút giao An Phú, hệ thống trạm bơm chính thức vẫn đang thi công, mới chỉ sử dụng hệ thống bơm tạm thời với công suất đạt khoảng 70 - 80% so với thiết kế.

Trong một số trường hợp khác, nước lớn từ mặt đường tràn vào "tấn công" chính khu vực nhà trạm bơm, gây ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn điện hoặc làm tê liệt khả năng vận hành của các thiết bị tiêu thoát nước. Đây gọi là tình trạng trạm bơm bị ngập ngược. Cùng với đó, nước từ các tuyến đường xung quanh dâng cao do hệ thống cống thoát nước khu vực bị nghẽn rác hoặc khẩu độ nhỏ, gián tiếp đổ dồn áp lực nước mặt xuống lòng hầm.

"Tóm lại, tất cả các hầm ngập nước phần lớn do hạn chế từ mặt kỹ thuật thiết kế cao độ hầm so với cao độ tự nhiên. Đặc biệt, khi ram dọc và khe tách nước không đáp ứng về mặt kỹ thuật sẽ gây ngập. Đây là nguyên nhân chính trong các vụ ngập hầm chui hay các hầm chung cư hiện nay", TS Phạm Viết Thuận lý giải.

Giải pháp chống ngập cho các hầm chui

Theo TS Phạm Viết Thuận, các công trình hầm chui đô thị đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật và giải quyết các bài toán giao thông tại các thành phố lớn hiện nay. Hầm chui giúp tối ưu hóa tổ chức giao thông, xóa bỏ các điểm giao cắt xung đột, giảm thiểu tình trạng ùn ứ tại các ngã tư, nút giao trọng điểm, qua đó tăng năng lực thông hành. Xe cộ có thể di chuyển liên tục với tốc độ cao hơn mà không bị gián đoạn bởi đèn tín hiệu giao thông. Nhiều hầm chui hiện đại được thiết kế dành riêng cho một số loại phương tiện hoặc ưu tiên cho hệ thống giao thông công cộng (xe buýt nhanh BRT), giúp phân làn phương tiện hiệu quả, đồng thời giúp tối ưu hóa không gian đô thị, tiết kiệm quỹ đất bề mặt. Đây là những hiệu quả trực tiếp, làm tiền đề góp phần giảm thiểu ô nhiễm môi trường và thúc đẩy liên kết vùng, kinh tế đô thị. Do đó, phải khẳng định đây là giải pháp giao thông hữu ích.

Ảnh: N.A

Để khai thác triệt để các lợi ích trên, tránh gây cái nhìn "không thiện cảm" khi hầm chui hễ mưa là ngập, TS Phạm Viết Thuận đề xuất TP.HCM nói riêng cũng như các đô thị lớn nói chung cần áp dụng đồng bộ các giải pháp kỹ thuật chủ động, công nghệ thông minh và quy hoạch hạ tầng liên kết. Trong đó, giải pháp đầu tiên là chủ động chặn nước mặt - chống nước tràn từ ngoài vào. Nguyên nhân lớn nhất khiến hầm chui biến thành "hồ chứa" là do toàn bộ nước mưa từ các tuyến đường xung quanh đổ dốc thẳng vào lòng hầm. Vì thế, cần xây dựng gờ chắn và rãnh cắt nước đa tầng tại cửa hầm. Thiết kế các gờ nổi cao kết hợp hệ thống lưới chắn rãnh sâu ngay tại vạt đầu dốc hầm. Hệ thống này đóng vai trò "chốt chặn đầu tiên" để thu gom toàn bộ lượng nước mặt chạy dọc đường, không cho chảy tràn xuống lòng hầm. Đồng thời, vát ngược độ dốc vùng tiếp cận bằng cách tạo một đoạn dốc ngược nhẹ ngay trước khi vào cửa hầm. Thiết kế này buộc nước từ mặt đường đô thị phải chảy hướng khác thay vì xuôi dòng xuống đáy hầm.

Cùng với đó, kết hợp giải pháp kỹ thuật nội khu hầm - tiêu thoát nước tại đáy dốc. Khi nước mưa rơi trực tiếp vào lòng hầm hoặc một lượng nước nhỏ lọt qua chốt chặn, hệ thống lõi phải xử lý tiêu thoát ngay lập tức. Nên nghiên cứu xây dựng bể điều tiết ngầm dung tích lớn dưới mặt đường tại điểm thấp nhất của hầm chui. Bể này đóng vai trò vùng đệm, chứa nước tạm thời khi mưa đạt đỉnh vượt quá công suất trạm bơm và ngăn nước dâng lên mặt đường chạy xe. Song song, lắp đặt hệ thống máy bơm chìm có công suất tính toán dựa trên kịch bản mưa lớn nhất trong vòng 50 - 100 năm. Hệ thống bắt buộc phải có máy bơm dự phòng và hệ thống máy phát điện độc lập, tự động kích hoạt ngay khi lưới điện đô thị bị ngắt do giông bão.

Theo KTS Ngô Viết Nam Sơn, khi làm một dự án có hầm chui thì phải tính toán kỹ vấn đề chống ngập. Trước hết, cần xác định nguyên nhân có thể gây ra ngập là gì. Đó là do lượng nước mưa từ mặt đường tràn xuống hay có thể do vách hầm bị nứt, khiến nước mưa thấm vào. Từ đó, tính đến lượng nước mưa tối đa bao nhiêu và cần sử dụng loại bơm công suất bao nhiêu để hút hết... Ngay trong phần thiết kế của dự án cần phải có các giải pháp chống ngập.

Trước hết, nếu nước từ mặt đường tràn xuống hầm thì thiết kế phải có các hố thu gom nước và điều thoát dòng chảy ra chỗ khác. Kế đến, thiết kế phải tính đến việc khi dòng nước quá lớn và các hố thu gom không kịp thì phải sử dụng máy bơm để hút ra. Tiếp theo, giả sử máy bơm chính đang vận hành nhưng bị rủi ro, cúp điện... thì phải có máy dự phòng. Cuối cùng, thậm chí còn phải tính đến giải pháp khi lượng nước vượt kỷ lục mà những giải pháp trên vẫn không giải thoát hết ngập thì phải có hầm chứa ở gần đó và điều hướng nước chảy hết vào rồi sẽ từ từ hút sau.

"Tất cả các giải pháp phải dựa trên nguyên tắc là đảm bảo không cho nước chảy vào hầm mà phải được xử lý, ngăn chặn và điều hướng ngay từ trước. Đặc biệt, TP.HCM đang ở vùng có khí hậu là 6 tháng trời mưa trong một năm thì vấn đề này là điều kiện tiên quyết", KTS Ngô Viết Nam Sơn nhấn mạnh.

KTS Ngô Viết Nam Sơn cũng lưu ý tính toán các giải pháp chống ngập phải theo nguyên tắc tùy vào vị trí của hầm chui. Nếu trường hợp hầm chui trên mặt đường (như trường hợp hầm An Phú) thì bộ phận thiết kế sẽ lấy lượng nước mưa cao nhất trong vòng 100 năm qua, cộng thêm biên độ đề phòng có cơn mưa cực đoan. Giả sử hầm chui nằm ven sông thì ngoài lượng nước mưa cao nhất ở địa phương phải cộng thêm mực nước triều cường của sông cao nhất trong vòng 100 năm qua để tính toán vì nước phải được bơm hay điều hướng ra sông. Những số liệu này đều có và từ đó sẽ tính ra được dung lượng các hố thu gom nước, điều chuyển dòng chảy và công suất máy bơm...

Hầm chui ở nội thành Hà Nội được trang bị hệ thống bơm thoát tự động

Trao đổi với PV Thanh Niên, một lãnh đạo Sở Xây dựng Hà Nội cho biết các hầm chui trong khu vực nội thành hầu như không xảy ra ngập. Lý do quan trọng là các hầm chui được trang bị hệ thống bơm thoát nước tự động, đồng thời có lực lượng trực thường xuyên để theo dõi, vận hành và xử lý khi có tình huống phát sinh.

Ảnh: Nguyễn Trường

Không chỉ dựa vào thiết bị tự động, các hầm chui lớn còn được bố trí người trực thường xuyên. Việc này giúp phát hiện sớm tình trạng nước dồn về hầm, đồng thời chủ động xử lý trong trường hợp lượng nước tăng nhanh hoặc hệ thống có vấn đề.

Theo lãnh đạo Sở Xây dựng Hà Nội, để bảo đảm các hầm chui vận hành an toàn trong điều kiện mưa lớn, công tác duy tu, duy trì hệ thống được thực hiện thường xuyên. Đây là yếu tố quan trọng bởi nếu máy bơm gặp sự cố đúng thời điểm mưa lớn, nước từ mặt đường và khu vực xung quanh có thể nhanh chóng dồn xuống vị trí thấp nhất là hầm chui.

Khác với nội thành, vị lãnh đạo Sở Xây dựng Hà Nội cho biết ở khu vực ngoại thành Hà Nội vẫn còn tình trạng ở một số hầm chui dân sinh khu vực đại lộ Thăng Long, nơi có địa hình trũng, có thể bị ngập khi xảy ra mưa rất lớn. Lúc này, phương án xử lý là khơi thông hệ thống rãnh và thực hiện bơm nước bằng máy bơm dã chiến.

Hà Nội hiện có 5 hầm chui ở nội thành được đưa vào khai thác, sử dụng, gồm: hầm chui Kim Liên dài khoảng 644 m; hầm chui Thanh Xuân dài khoảng 980 m; hầm chui Trung Hòa dài khoảng 600 m; hầm chui Lê Văn Lương dài 475 m và hầm chui Kim Đồng dài 890 m.

Nguyễn Trường